Ważnym zagadnieniem w używaniu kwestionariuszy psychologicznych w selekcji kandydatów jest to, że osoby uczestniczące w selekcji mogą próbować manipulować swoimi odpowiedziami. Manipulacja ta może polegać na udzielaniu odpowiedzi zgodnych z oczekiwaniami pracodawcy, a nie takich, które są zgodne z rzeczywistym zachowaniem osoby badanej.

Kandydaci w sytuacji selekcji chcą zwykle wypaść lepiej niż w rzeczywistości. W związku z tym zniekształcanie swoich odpowiedzi może polegać na udzielaniu odpowiedzi społecznie akceptowanych i oczekiwanych np. nigdy się nie spóźniam do pracy, zawszę chętnie współpracuję z innymi w zespole itd.

Jedną z technik sprawdzania czy kandydaci rzeczywiście zniekształcają swoje odpowiedzi są specjalne kwestionariusze zwane skalami kontrolnymi. W sytuacji selekcji głównie chodzi o kontrolowanie tzw. aprobaty społecznej, czyli tendencji do udzielania odpowiedzi społecznie oczekiwanych.

Tendencja ta może mieć zarówno uświadomiony jak i nieuświadomiony charakter. Jeśli tendencja jest uświadomiona to pojawia się ona tylko w konkretnych sytuacjach, gdy dany człowiek chce świadomie zrobić na innych dobre wrażenie np. na ludziach przeprowadzających selekcję.

Natomiast nieświadoma tendencja do manipulowania swoimi odpowiedziami ujawnia się nie tylko w sytuacji selekcji, ale dotyczy ona postrzegania samego siebie, jako osoby wyjątkowo dobrej, zawsze postępującej w sposób moralny, nie dopuszczającej się nawet drobnych świństewek. Takie przypadki są rodzajem samooszukiwania.

Kandydat, który przejawia taką tendencję udzielając odpowiedzi niezgodnej z rzeczywistością wierzy, że jest dużo lepszym człowiekiem niż w rzeczywistości, podczas gdy osoby świadomie oszukujące w kwestionariuszach psychologicznych zdają sobie sprawę z tego, że udzielają odpowiedzi niezgodnych z prawdą o sobie samych.

Świadoma tendencja do przedstawiania siebie w lepszym świetle może być rozpatrywana jako strategia używana w celu wywierania pozytywnego wrażenia na innych. Powyższy sposób działania nie jest związany z osobowością człowieka a raczej z konkretnymi sytuacjami, w których ważna jest ocena i istnieje możliwość manipulowania własnym obrazem. Natomiast tendencja nieświadoma może być rozpatrywana, jako stała właściwość osobowości, która przejawiać się może w wielu różnych sytuacjach.

W celu pomiaru obu tych tendencji skonstruowano odpowiednie kwestionariusze. Ich rozróżnienie w praktyce selekcji jest o tyle ważne, że świadoma tendencja do manipulowania wynikami kwestionariuszy nie musi być oceniana tak źle jak się to zwykle przyjmuje. Świadome przeinaczanie informacji o sobie samym oznacza bowiem, że dany kandydat trafnie rozpoznaje treść pytań i zagadnienia jakie one dotyczą. Kandydat umie też poprawnie ocenić czego od niego się oczekuje. Świadczyć to może o posiadaniu przez kandydata pewnego rodzaju kompetencji społecznych, które w niektórych miejscach pracy mogą być szczególnie istotne. Oczywiście mowa jest o takiej sytuacji, kiedy prowadzący selekcję ma wiedzę o tym, że dany kandydat prawdopodobnie kieruje się w swoich odpowiedziach społeczną oceną treści pytań, a nie rzeczywistym stanem.

W celu sprawdzenia czy dany kandydat rzeczywiście stosuje jakiś mechanizm zniekształcania swoich odpowiedzi i czy jest to tendencja świadoma czy też nie skonstruowano odpowiednie kwestionariusze. Zostały one stworzone przez prof. Paulhusa z Columbia University. W chwili obecnej toczą się prace nad ich polskimi adaptacjami. Są one prowadzone przez Instytut Gaussa sp. z o.o. w Warszawie.

Autor: dr Krzysztof Fronczyk