Testy czy kwestionariusze różnego rodzaju często wykorzystywane są w procesie podejmowania decyzji kadrowych. Stosuje je się np. w badaniach selekcyjnych kandydatów do pracy czy też przy planowaniu ścieżek kariery. W wielu przypadkach pojawia się jednak problem na ile wyniki uzyskane w taki sposób są wiarygodne.

Głównie problemem jest fakt, czy osoby wypełniające kwestionariusze nie manipulują swoimi odpowiedziami w taki sposób, aby zrobić jak najlepsze wrażenie. Dotyczy to szczególnie kandydatów do pracy, którzy w ten sposób mogą starać się uzyskać wymarzoną pracę. Natomiast pracownicy, którzy są badani przy użyciu kwestionariuszy w innym celu niż selekcja mają mniejszą motywację do udzielania odpowiedzi niezgodnych z rzeczywistością.

Motywacja do zniekształcania wyników badań kwestionariuszowych zależy od sytuacji (selekcja lub rozwój) stał się podstawą analizy danych przeprowadzonej przez badaczy z Ohio State University i University of Minnesota (Ellington, Sackett i. Connelly, 2007). Wykorzystali oni dane pochodzące od osób, które dwukrotnie były badane tym samym kwestionariuszem psychologicznym, jakim był California Psychological Inventory (CPI). Jest to narzędzie pozwalające na pomiar różnych osobowości. Badani wypełniali ten kwestionariusz w dwóch sytuacjach. Jedną z tych sytuacji była selekcja, a druga – badanie w trakcie pracy w celach związanych z planowaniem rozwoju zawodowego pracownika. Część badanych w pierwszej kolejności uczestniczyła w selekcji, a potem w badaniu związanym z rozwojem, inna część w pierwszej kolejności wypełniała kwestionariusz podczas badania dotyczącego rozwoju, a potem podczas selekcji. Taki dobór badanych możliwy był dzięki wykorzystaniu danych jednej z amerykańskich firm doradztwa personalnego, która posiada bogatą bazę danych na temat osób uczestniczących w procedurach selekcyjnych i innych badaniach wewnątrz różnych organizacji. Łącznie wykorzystano dane od 713 osób zatrudnionych w różnych firmach, głównie na stanowiskach menedżerskich lub pracujących jako wykwalifikowani specjaliści.

Zaobserwowano, że wyniki niektórych skal kwestionariusza delikatnie różniły się między oboma sytuacjami. Różnica dotyczyła wzrostu wyników między sytuacją pomiaru związaną z rozwojem a selekcją o 0,3 punkta. Przy tak subtelnej różnicy jest mało prawdopodobne, że miała ona wpływ na podejmowane decyzje selekcyjne. Szczególnie duży wzrost zaobserwowano w skali jakości życia. Oznacza to, że badani w niewielkim stopniu modyfikowali swoje odpowiedzi na pytania kwestionariusza w sytuacji selekcji lub w zastosowanym narzędziu nie ma możliwości manipulowania swoimi wynikami.

Należy jednak zwrócić uwagę na pewne czynniki, które mogły wpłynąć na taki wynik. W badaniu nakładają się na siebie zmiany związane z upływem czasu między jednym badaniem a drugim. W niektórych przypadkach przerwa ta mogła być na tyle duża, że zaszły zmiany cech osobowości wynikające z naturalnego rozwoju człowieka lub z doświadczeń związanych z pracą. U niektórych osób takie zmiany mogłyby polegać na zwiększaniu się natężenia badanych cech, a u innych – na zmniejszaniu, co zaciera ewentualny wpływ modyfikowania własnych odpowiedzi ze względu na sytuację badania.

W badaniu należało się spodziewać, że osoby o niektórych cechach są bardziej skłonne do manipulowania swoimi wynikami. Tak więc np. osoby mało sumienne lub osoby o wysokim poziomie neurotyzmu częściej mogłyby modyfikować swoje odpowiedzi. W zaprezentowanym badaniu nie sprawdzano jednak tego typu zależności.

Należy także zwrócić uwagę, że w innych kwestionariuszach mogłoby się okazać, że są one bardziej podatne na manipulowanie odpowiedziami. California Psychological Inventory wykorzystany w niniejszym badaniu praktycznie (poza skrajnymi przypadkami wykorzystywania bardzo starej polskiej, nielegalnej wersji) nie jest stosowany w Polsce. Aby więc dowiedzieć się czy inne narzędzia częściej używane w polskich warunkach są równie odporne na manipulowanie rezultatami należałoby przeprowadzić specjalistyczne badanie.

Ellington, J. E., Sackett P. R., Connelly, B. S. (2007). Personality Assessment Across Selection and Development Contexts: Insights Into Response Distortion. Journal of Applied Psychology. 92, 386–395

Autor: dr Krzysztof Fronczyk